Tăng cường sự tham chính của công dân

Năm 2016, công dân Việt Nam sẽ đi bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp. Khối nông dân tham gia diễu hành nhân dịp kỷ ...

Năm 2016, công dân Việt Nam sẽ đi bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp.

Khối nông dân tham gia diễu hành nhân dịp kỷ niệm 40 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Ảnh: MẠNH TÙNG
Cứ năm năm một lần, các cuộc bầu cử quốc gia là một trong những cách mà nhân dân Việt Nam, cả phụ nữ và nam giới, tham gia vào công việc chính trị của đất nước. Theo Hiến pháp 2013 (điều 7), các cuộc bầu cử cần “được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín”. Chính quyền địa phương và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - những cơ quan có trách nhiệm tổ chức bầu cử, cần đảm bảo rằng Hiến pháp được thực thi.

Người dân đã... tích cực hơn

Phát triển con người và kinh tế ở Việt Nam đã tăng lên trong ba thập kỷ qua kể từ khi Đổi mới, và cùng với đó, sự mong đợi của người dân về quản trị cũng thay đổi theo. Ngoài các cuộc bầu cử quốc gia, công dân cũng tham gia vào đời sống chính trị của đất nước thông qua quá trình ra quyết định trực tiếp ở xã, thôn, và thông qua các cuộc bầu cử trưởng thôn. Các hình thức tham gia trực tiếp và đại diện có thể được tóm lược trong hai khẩu hiệu: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, và “Nhà nước của dân, do dân, vì dân”. Vậy những quyền này được thực hiện trong thực tiễn như thế nào?

Đầu năm nay, tôi cùng với các đồng nghiệp ở Oxfam (một tổ chức phi chính phủ quốc tế) và Chương trình Phát triển của Liên hiệp quốc (UNDP) thực hiện một nghiên cứu về sự trải nghiệm của người dân Việt Nam về tham chính. Chúng tôi đã phỏng vấn hơn 100 người dân và cán bộ ở ba tỉnh (Hòa Bình, Quảng Trị, và Ninh Thuận), với sự hợp tác của Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, và hội đồng nhân dân ở các tỉnh này. Nghiên cứu của chúng tôi cũng dựa trên bộ số liệu có sẵn của khảo sát xã hội học hàng năm về Chỉ số Hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI) do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, UNDP và CECODES (một tổ chức phi chính phủ trong nước) phối hợp thực hiện.

Mỗi địa phương chúng tôi đến đều có những hoạt động tích cực cần được ghi nhận. Công dân Việt Nam tham gia vào nhiều tổ chức quần chúng và các nhóm xã hội phi chính thức ở cơ sở. Dữ liệu PAPI cho thấy tỷ lệ thành viên tham gia vào tổ chức, hội, nhóm đang tăng lên trong vòng vài năm qua: năm 2014, 65% số người được hỏi trong khảo sát PAPI cho biết đã tham gia làm thành viên trong ít nhất một tổ chức, hội, nhóm, trong khi con số của năm 2011 là 51%. Nghiên cứu thực địa của chúng tôi cho thấy tỷ lệ thành viên tham gia tổ chức, hội, nhóm tương đối cao ở một số vùng, như tỉnh Quảng Trị. Tại những địa phương khác, tỷ lệ này rất khác nhau. Đáng chú ý là có tới 89% dân tộc thiểu số ở Hòa Bình tham gia vào tổ chức, hội, nhóm trong khi con số này chỉ có 39% ở Ninh Thuận.

Công dân Việt Nam cũng có nhiều cơ hội tham gia đóng góp trực tiếp vào các quyết định ở địa phương về phát triển kinh tế, xã hội, như việc sử dụng đất, quy hoạch phát triển và giám sát ngân sách. Những hình thức tham gia này được cụ thể hóa trong Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn (2007). Một số người dân chúng tôi phỏng vấn cho biết tình hình đã được cải thiện trong những năm qua. “Bây giờ khi đến dự các cuộc họp, tôi nói nhiều hơn..., cố gắng phát biểu hơn”, một phụ nữ ở Hòa Bình nói.

Nâng chất cho sự tham gia

Nhưng qua phỏng vấn, có những người dân và cán bộ địa phương khác nói rằng sự tham gia trong các cuộc họp ở xã, thôn thường chỉ mang tính hình thức và vấn đề đưa ra thảo luận khi đã có quyết định rồi. Nghiên cứu của chúng tôi và khảo sát PAPI cho thấy việc giám sát thực hiện quản trị ở địa phương thông qua Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư cộng đồng không phải lúc nào cũng theo quy định vì lý do nguồn lực hạn chế và hướng dẫn chồng chéo ở địa phương.

Trong kỳ bầu cử gần đây nhất vào năm 2011, tỷ lệ đi bầu được báo cáo là trên 99%. Tuy nhiên, khi PAPI khảo sát một cỡ mẫu đại diện là gần 14.000 người thì chỉ có hai phần ba trong số đó nói rằng họ đã trực tiếp đi bầu. Điều này có thể là do một số người đã quên về kỳ bầu cử, tuy nhiên vấn đề có thể xảy ra là do tỷ lệ đi bầu thay, trong đó một người (thường là nam giới, chủ hộ) đi bầu thay cho các thành viên gia đình còn lại.

Bầu hộ, bầu thay được coi là hợp lệ đối với các cuộc bầu cử trưởng thôn nhưng không hợp lệ đối với bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân. Đáng chú ý, khảo sát PAPI năm 2013 cho thấy 40% phụ nữ nói rằng có người đã đi bầu thay cho họ trong kỳ bầu cử gần nhất so với tỷ lệ này là 19% ở nam giới. Điều này nghĩa là nhiều phụ nữ vẫn chưa có cơ hội thực hiện quyền hiến định của mình trong việc đi bầu trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nghiên cứu của chúng tôi cũng cho thấy thanh niên và người di cư cũng nằm trong những đối tượng ít tham gia các cuộc bầu cử ở địa phương. Nhân dân và cán bộ trong nghiên cứu nói rằng mức độ bầu hộ, bầu thay có khác nhau giữa các vùng. Một số cho rằng điều này là chấp nhận được trong khi số khác cho rằng vấn đề này cần được chấm dứt.
Đối với những người đi bầu cử, trình độ văn hóa và uy tín, chứ không phải là quan điểm chính trị, là hai tiêu chí quan trọng nhất để chọn lựa ứng viên. Công dân ở Quảng Trị nói rằng ứng viên cho vị trí trưởng thôn và hội đồng nhân dân cần phải “chăm chỉ và được việc”, “hạnh phúc trong gia đình”, và “tích cực tham gia vào các hoạt động cộng đồng”. Cán bộ địa phương cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự uy tín, như lời một cán bộ ở Ninh Thuận nói với chúng tôi “uy tín có nghĩa là đạo đức tốt, thực hiện tốt những chỉ thị của Đảng... nói năng rõ ràng và thuyết phục”.
Đa số người dân được phỏng vấn ủng hộ việc tự ứng cử của các ứng viên trong khi đa số cán bộ địa phương cảm thấy rằng sự giới thiệu của cơ quan Mặt trận Tổ quốc đảm bảo các ứng viên “chất lượng hơn”.
Các cơ quan dân cử ở Việt Nam có hai chức năng chính: vừa đại diện cho các nhóm xã hội khác nhau vừa đảm bảo quản trị hiệu quả. Vấn đề khó xử mà các cán bộ quản lý bầu cử phải đối mặt đó là làm thế nào cân bằng giữa “cơ cấu” và “chất lượng”, hay nói theo ngôn ngữ xã hội học, giữa chủ nghĩa nghiệp đoàn và chế độ nhân tài. Để tăng tính đại diện, các cơ quan dân cử có thể tăng cường tỷ lệ đại biểu là phụ nữ và người dân tộc, hoặc yêu cầu các ứng viên phải sống ở địa bàn mà họ đại diện. Để cải cách hiệu quả hơn, trái lại, có thể đưa vào những tiêu chí cao hơn về trình độ đối với các ứng viên hoặc tăng số đại biểu chuyên trách nhưng không kiêm nhiệm những công việc khác trong chính quyền hoặc doanh nghiệp. Một số thay đổi tiềm năng này đã được thảo luận tại Quốc hội, thể hiện bởi việc thông qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương vào tháng 6-2015.

Khi nhóm nghiên cứu Oxfam-UNDP hỏi người dân và cán bộ về việc làm thế nào để nâng cao chất lượng bầu cử, chúng tôi đã rất ngạc nhiên về tính đa dạng trong các câu trả lời. Chẳng hạn, đa số người dân được phỏng vấn ủng hộ việc tự ứng cử của các ứng viên trong các cơ quan địa phương, trong khi đa số cán bộ địa phương cảm thấy rằng sự giới thiệu các ứng viên của cơ quan Mặt trận Tổ quốc nhằm đảm bảo các ứng viên “chất lượng hơn”. Tất cả đều nhấn mạnh tầm quan trọng của nguyên tắc “mỗi người một phiếu” và ủng hộ việc bổ sung các ứng viên chuyên trách. Kỳ bầu cử sắp tới năm 2016 sẽ là một cơ hội quan trọng để tăng cường tiếng nói người dân trong đời sống chính trị của đất nước và đưa những khuyến nghị này vào thực tiễn.

Theo Tư Giang (TBKTSG)

Related

XHDS 6763805855644535479

Đăng nhận xét Default Comments

BÀI VỀ LUẬT AN NINH MẠNG

Theo dõi VNTB

VƯỢT TƯỜNG LỬA VÀO VNTB

TIN MỚI

TẤN CÔNG MẠNG

TRUYỀN HÌNH

Phản hồi

Trong tuần

FANPAGE VIỆT NAM THỜI BÁO

item